Avrupa Komisyonu, Mısır ile 2024 yılında imzalanan stratejik ortaklık anlaşması kapsamında taahhüt edilen milyarlarca euro değerindeki mali yardımların serbest bırakılması amacıyla resmi verileri olduğundan farklı göstermekle suçlanıyor. Brüksel merkezli sızdırılan gizli belgeler ve uluslararası veri analizleri, Kahire yönetiminin sosyal refah hedeflerini tutturduğu yönündeki Avrupa Birliği iddialarının gerçeği yansıtmadığını ortaya koyuyor. Söz konusu süreç, özellikle göç akışını frenleme ve bölgedeki ekonomik istikrarı sağlama amacı güden fonların denetim mekanizmalarını tartışmaya açarken, insan hakları örgütleri ve Avrupa Parlamentosu üyelerinden sert tepkiler gelmesine neden oluyor.
Başkan Ursula von der Leyen'in öncülüğünde hayata geçirilen 7.4 milyar euroluk devasa paket, Mısır ekonomisini desteklemeyi ve Doğu Akdeniz'deki jeopolitik dengeleri korumayı hedefliyordu. Ancak bu paketin en önemli ayağını oluşturan 5 milyar euroluk makro finansal destek kredilerinin serbest bırakılması, belirli ekonomik ve sosyal reform şartlarına bağlanmıştı. Sızdırılan belgeler ile Mısır hükümetinin internet sitesinden sonradan silinen resmi veriler karşılaştırıldığında, Komisyon'un resmi raporlarında sunduğu tablolar ile sahadaki gerçekler arasında derin çelişkiler bulunduğu net bir şekilde görülüyor.
Mısır ile İmzalanan Stratejik Ortaklık Anlaşmasının Arka Planı
2024 yılının Mart ayında Kahire'de gerçekleştirilen üst düzey zirvede imzalanan üç yıllık stratejik ve kapsamlı ortaklık, Avrupa'nın Akdeniz sınır güvenliğini tahkim etme stratejisinin merkezinde yer alıyordu. Özellikle 7 Ekim sonrasında Orta Doğu'da yaşanan çatışmaların ekonomik yansımaları ve mülteci hareketliliği, Avrupa Birliği liderlerini Kuzey Afrika ülkesiyle yakınlaşmaya mecbur bıraktı. Ursula von der Leyen yönetimindeki Avrupa Komisyonu, Mısır'ın kırılgan ekonomisine can suyu olacak bu devasa finansman modelini devreye sokarken, ülkedeki temel hak ve özgürlükler ile hukukun üstünlüğü ilkelerinin gözetileceğini taahhüt etmişti.
Ancak aradan geçen zaman zarfında Mısır'daki basın özgürlüğü tablosu giderek kötüleşti. Bağımsız haber platformu Matsadaash çalışanlarının gözaltına alınması, ülkenin son bağımsız medya organlarından birinin kapatılması ve tanınmış gazeteci Lina Attalah hakkında verilen hapis cezaları, Brüksel'in insan hakları konusundaki samimiyetini sorgulatır hale geldi. Attalah'ın gıyabında verilen hapis cezalarına karşı yürüttüğü hukuki mücadele sürerken, Avrupa Parlamentosu'ndaki eleştirmenler ekonomik yardımların insan hakları şartlarından bağımsız olarak dağıtıldığını savunmaya başladı.
Sürecin en hassas noktasını ise yoksul ve dezavantajlı hanelere yönelik hayata geçirilen Takaful ve Karama nakit transfer programları oluşturuyor. Avrupa Birliği, Mısır'a verilecek ilk 1 milyar euroluk kredi diliminin serbest bırakılması için bu programlardaki hane sayısının artırılmasını kesin bir ön koşul olarak belirlemişti. Komisyon, parlamento üyelerine sunduğu gizli raporlarda Kahire yönetiminin bu hedefi büyük ölçüde yerine getirdiğini iddia etse de, saha verileri tamamen farklı bir tabloya işaret ediyor.
Avrupa Komisyonu'nun Mısır'ın performansını olduğundan çok daha iyi gösterdiği yönündeki bu bulgu son derece endişe vericidir. Komisyon, makro finansal desteği öncelikli olarak Mısır'ı göç iş birliğine çekmek için bir araç olarak kullanmış, parlamento karşısındaki raporlama yükümlülüklerini ise zahmetli bir formalite olarak görmüştür. - Tineke Strik, Avrupa Parlamentosu Üyesi
Alıntıyı PaylaşSiber Ortamdan Silinen Veriler ve Sosyal Refah Çelişkisi
Avrupa Komisyonu'nun gizli belgelerinde, Mısır'ın 2024 ile 2026 yılları arasında yoksul vatandaşları sosyal refah programlarına dahil etme konusunda iki ayrı hedefi başarıyla tamamladığı iddia ediliyordu. Buna karşın, Mısır Sosyal Dayanışma Bakanlığı'nın resmi verilerinden derlenen istatistikler, söz konusu dönemde net bir azalma yaşandığını açıkça gözler önüne seriyor. Belirlenen kriterler doğrultusunda binlerce hane yardımlardan yararlanmaya başlasa da, çok daha büyük bir kesimin haksız yere veya recertifikasyon süreçleri gerekçe gösterilerek sistemden çıkarıldığı tespit edildi.
Dünya Bankası verileriyle yapılan hesaplamalar, eğer Mısır hükümeti taahhüt edildiği gibi sosyal yardımları genişletseydi ve hiçbir haneyi sistemden çıkarmasaydı, yaklaşık 245 bin hanenin yani 900 binin üzerinde bireyin bu desteklerden faydalanmaya devam edeceğini gösteriyor. Buna rağmen Komisyon, net bir düşüş yaşanmasına rağmen 2.5 milyar euroluk iki ayrı yumuşak kredinin serbest bırakılmasına onay verdi. Bu durum, Brüksel'deki bürokratların siyası ve stratejik öncelikler uğruna teknik kriterleri esnettiği yönündeki iddiaları güçlendirdi.
Tartışmaların odağındaki Takaful ve Karama programları, en yoksul ailelere düzenli sağlık ve eğitim koşuluyla nakit desteği sağlarken, dezavantajlı gruplara da koşulsuz ödemeler öngörüyordu. İlk kredi dilimi için 100 bin yeni hanenin listeye eklenmesi şart koşulmuş ancak veri tabanındaki incelemeler net bir düşüşe işaret etmişti. Benzer şekilde, 1.5 milyar euroluk ikinci dilimin serbest bırakılması aşamasında da benzer veri oyunlarının yapıldığı, ilgili bakanlık web sitesindeki bilgilerin sonradan silinmesiyle belgelendi.
Uluslararası Kurumların Tepkileri ve Brüksel'in Savunması
Mısır'ın Brüksel misyonu konuya ilişkin resmi bir açıklama yapmaktan kaçınırken, insan hakları savunucuları ve uluslararası araştırma enstitüleri Avrupa Komisyonu'na sert eleştiriler yöneltiyor. Tahrir Orta Doğu Politikası Enstitüsü Müdür Yardımcısı Timothy Kaldas, Avrupa'nın Akdeniz'in güneyindeki istikrarı sağlama çabalarında Avrupalı vergi mükelleflerinin kaynaklarını doğru kullanamadığını belirtti. Kaldas, stratejik çıkarların yerel otoritelerin hesap verebilirliğini ortadan kaldırmaması gerektiğinin altını çizdi.
İspanyol sosyalist Avrupa Parlamentosu Üyesi Sandra Gómez López ise Kahire'ye yaptığı son ziyarette insan hakları durumunu yerinde incelediğini ve ortaya çıkan verilerin çok ciddi soru işaretleri doğurduğunu ifade etti. López, Avrupa Komisyonu'nun yardımların halkın sosyal korumasını gerçekten artırıp artırmadığını şeffaf bir şekilde kanıtlamak zorunda olduğunu vurguladı. Eleştirmenler, ekonomik hedeflerdeki bu denetimsizliğin, demokrası ve hukukun üstünlüğü gibi çok daha soyut ve kritik ön şartların da göz ardı edileceğinin bir göstergesi olduğunu dile getiriyor.
Human Rights Watch Avrupa Direktör Yardımcısı Claudio Francavilla ise konuya ilişkin değerlendirmesinde, net kıstaslar olmaksızın uygulanan bu politikaların Avrupa Birliği'nin insan hakları şartlılığını Mısır'daki otoriter yönetime verilmiş açık bir çeke dönüştürdüğünü belirtti. İnsan hakları savunucuları, Brüksel'in stratejik çıkarları uğruna temel değerlerinden ödün vermesinin uzun vadede bölgedeki istikrarsızlığı daha da derinleştirebileceği konusunda uyarılarda bulunuyor.
Avrupa Komisyonu'nun Resmi Yanıtı ve Gelecek Dönem Beklentileri
Gelişmelerin ardından iddialara yazılı bir yanıt veren Avrupa Komisyonu sözcüsü, Takaful ve Karama programlarına yönelik politika hedefinin net bir artışı değil, sisteme dahil olan yeni hane sayısını ifade ettiğini savundu. Sözcü, bu açıklama ile gizli belgelerde yer alan programların genişletilmesi zorunluluğu arasında herhangi bir çelişki bulunmadığını öne sürdü. Komisyon yetkilileri, 2027 sonuna kadar ödenmesi beklenen son 1.5 milyar euroluk dilimin ise tüm ekonomik ve demokratik koşulların eksiksiz yerine getirilmesi durumunda serbest bırakılacağını belirtti.
Gelecek dönemde Mısır ile yürütülen ilişkilerin nasıl şekilleneceği, hem Avrupa Parlamentosu içindeki denetim komitelerinin baskısına hem de sahadaki hak ihlallerinin seyrine bağlı olacak. Brüksel yönetimi her ne kadar Mısır makamlarından sağlanan verilerin titizlikle incelendiğini iddia etse de, sızdırılan belgelerin yarattığı güven krizinin kısa süre içinde aşılması beklenmiyor. Önümüzdeki günlerde parlamentoya sunulacak yeni soru önergeleri ve raporların, Avrupa Birliği'nin dış politikasındaki insan hakları tutarlılığını test eden en önemli kilometre taşlarından biri olması öngörülüyor.