Uluslararası çevre araştırma kuruluşları Unearthed ve Public Eye tarafından yürütülen kapsamlı bir araştırma, Avrupa Birliği pazarında yasaklanan tarım ilaçlarının Brezilya topraklarında binlerce zehirlenme vakasında aktif olarak kullanıldığını ortaya koydu. Brezilya Sağlık Bakanlığı'na ait resmi verilerin detaylı analizi, Avrupa merkezli kimya devlerinin ürettiği ürünlerin geçen yıl 1.600'den fazla zehirlenme raporunda ismen geçtiğini belgeliyor. Söz konusu durum, insan sağlığı ve çevre üzerindeki riskleri nedeniyle Avrupa'da kullanımı engellenen kimyasalların, yasal boşluklardan yararlanılarak üçüncü ülkelere ihraç edilmesinden kaynaklanan küresel bir güvenlik açığını gözler önüne seriyor.
Araştırma kapsamında incelenen veriler, Brezilya genelinde tarım işçilerinin ve kırsal bölgelerde yaşayan vatandaşların karşı karşıya kaldığı kimyasal maruziyetin boyutlarını somut rakamlarla gözler önüne seriyor. Sağlık profesyonellerinin ulusal bildirim sistemine aktardığı binlerce vaka arasında, ürün adı tespit edilebilen 2.857 rapordan 1.605'inin doğrudan Avrupalı şirketlerin markalarına ait olduğu saptandı. Bu vakaların yaklaşık üçte birinde kullanılan kimyasalların, toksikolojik riskleri sebebiyle Avrupa Birliği sınırları içinde uzun süre önce yasaklanmış maddelerden oluştuğu belirlendi. Sürecin hukuki ve idari arka planı, uluslararası şirketlerin üretim merkezlerinin bulunduğu ülkelerdeki yasalar ile hedef pazarların mevzuatları arasındaki çelişkileri tartışmaya açıyor.
Uluslararası Kimya Ticaretinde Yasaklar ve İhracat Boşlukları
Avrupa Birliği'nin tarım ilaçları onay mekanizması, kimyasalların insan sağlığı, hayvanlar ve ekosistem üzerinde son derece sıkı testlerden geçmesini zorunlu kılıyor. Buna rağmen Avrupalı kimya şirketlerinin, kendi topraklarında kullanımı yasaklanan bu maddeleri fabrikalarında üretmeye ve mevzuatın esnek olduğu ülkelere ihraç etmeye devam etmesi uluslararası kamuoyunda uzun süredir eleştiriliyor. Şirketler, ihracat yaptıkları ülkelerin kendi bağımsız düzenleyici kurumları olduğunu ve bu ürünlerin yerel koşullara göre tescillendiğini savunurken, sivil toplum kuruluşları bu uygulamayı etik dışı bir üretim çizgisi olarak nitelendiriyor.
Söz konusu ticaret modelinin işleyiş mekanizması, küresel kimya pazarındaki denetimsizlik alanlarını besliyor. Birleşik Krallık, İsviçre ve Almanya gibi ülkelerde faaliyet gösteren dev kimya kuruluşları, iç pazarda uygulanan yasakları ihraç ürünleri için geçerli kılmayan yasal boşluklardan faydalanıyor. Bu durum, özellikle gelişmekte olan ekonomilerdeki tarım havzalarında çalışan işçilerin korumasız kalmasına yol açıyor. Resmi kayıtlara yansıyan veriler, ihracat odaklı kimyasal üretiminin sahadaki insani maliyetinin her geçen gün daha da ağırlaştığını gösteriyor.
Avrupa Birliği'nde yasaklanan pestisitlerin Brezilya'daki zehirlenme raporlarındaki payı yaklaşık üçte bir oranına ulaşıyor. Brezilya Sağlık Bakanlığı verilerine göre geçen yıl tanımlanabilir ürün içeren 2.857 vakadan 1.605'i Avrupalı markalarla ilişkilendirildi. İncelemeye konu olan kimyasallar arasında diquat, cyanamide ve glufosinate gibi insan sağlığına zararlı maddeler yer alıyor.
Sahadaki Acı Tablo ve İşçi Sağlığı İhlalleri
Brezilya'nın güneyindeki Rio Grande do Sul eyaletinde ve diğer tarım merkezlerinde çalışan işçiler, bu kimyasallarla çalışırken ciddi sağlık sorunları yaşadıklarını ifade ediyor. Raporlara yansıyan tanıklıklarda, işçilerin tarlalarda ilaçlama yaparken solunum güçlüğü çektiği, kusma yaşadığı ve hatta kimyasallarla temas eden cilt dokularında çürüme meydana geldiği belirtiliyor. Koruyucu ekipman yetersizliği ve işini kaybetme korkusu, tarım işçilerini bu tehlikeli maddelerle çalışmaya mecbur bırakırken, sağlık sisteminin bu vakaları tam olarak kayıt altına almakta zorlandığı vurgulanıyor.
Vakalardan biri olan 49 yaşındaki Sidnei Souza de Oliveira, üzerine dökülen kimyasalın bacağında yarattığı ağır doku kaybını ve tedavi sürecini kamuoyuyla paylaştı. İşverenin sağladığı koruyucu kıyafetlerin yetersizliği nedeniyle kimyasalın tenine nüfuz ettiğini belirten Oliveira, işini kaybetme korkusuyla günlerce çalışmaya devam ettiğini aktardı. Uzmanlar, kırsal bölgelerdeki sağlık personellerinin yeterli toksikoloji eğitimi almamış olmasının ve laboratuvar imkanlarının kısıtlılığının, zehirlenme vakalarının tam olarak raporlanmasını engellediğini ifade ediyor.
Öte yandan, kazara yutma veya intihar vakalarında da bu zehirli kimyasalların rol oynadığı raporda yer buldu. Aile bütçesini korumak için tarım ilaçlarını büyük ambalajlarda alıp küçük kaplara bölüştüren üreticilerin yaşadığı kazalar, ölümcül sonuçlar doğurabiliyor. Nelson Castoldi isimli bir çiftçinin, ucuz maliyet nedeniyle büyük bidondan kola şişesine aktardığı weedkiller maddesini yanlışlıkla içmesi sonucu yaşamını yitirmesi, sahadaki pratik tehlikelerin somut bir örneğini oluşturuyor.
Şirketlerin Savunmaları ve Veri Güvenliği Tartışmaları
Araştırmada adı geçen Syngenta, BASF ve Bayer gibi uluslararası kimya şirketleri, yayımlanan raporların ardından çeşitli açıklamalarda bulunarak verilerin güvenliğini ve metodolojisini sorguladı. Şirketler, ürünlerin etiket talimatlarına uygun şekilde kullanıldığında güvenli olduğunu savunurken, rapordaki zehirlenme vakalarının tamamının bağımsız olarak doğrulanmadığını öne sürdü. Syngenta yetkilileri, vakaların bir kısmının kesinleşmiş zehirlenme olarak sınıflandırılmadığını ve araştırmacıların önceden belirlenmiş bir sonuca ulaşmak için verileri seçici bir şekilde yorumladığını iddia etti.
Bayer ve BASF cephesinden yapılan açıklamalarda da benzer şekilde, ürünlerin Brezilya'nın kendi ulusal düzenleyici kurumları tarafından onaylandığına dikkat çekildi. Şirketler, farklı coğrafyalarda iklim koşullarının ve zararlı baskısının farklılık gösterdiğini, bu nedenle Avrupa'daki yasakların otomatik olarak diğer ülkelerde de geçerli olamayacağını savundu. Ayrıca üreticiler, çiftçilere yönelik güvenli kullanım eğitimleri verdiklerini ve milyonlarca kullanıcıya ulaştıklarını belirterek, yaşanan olayların bir kısmının ürünlerin yanlış kullanımından veya niyetli tüketimden kaynaklandığını dile getirdi.
Buna karşın sivil toplum kuruluşları ve insan hakları savunucuları, şirketlerin bu savunmalarının sorumluluktan kaçma çabası olduğunu belirtiyor. Greenpeace ve benzeri örgütler, insan sağlığına zararlı olduğu kanıtlanmış kimyasalların ihracatına yasak getirilmesi gerektiğini savunarak hükümetlere çağrıda bulunuyor. Uluslararası denetim mekanizmalarının yetersizliği, küresel ölçekte insan sağlığını tehdit eden bu ticaret ağının sürdürülebilirliğini tartışmaya açıyor.
Küresel Düzenlemeler ve Gelecek Dönem Yol Haritası
Avrupalı üreticilerin gelişmekte olan ülkelerdeki tarım sektörüne yönelik kimyasal ihracatı, önümüzdeki dönemde uluslararası platformlarda daha fazla hukuki ve politik baskıyla karşılaşmaya aday görünüyor. Uzmanlar, ulusal sağlık bakanlıklarının bildirim sistemlerinin güçlendirilmesi ve veri toplama süreçlerinin standartlaştırılması gerektiğinin altını çiziyor. Bu durum, sadece Brezilya gibi büyük tarım ekonomileri için değil, benzer kimyasalları ithal eden diğer ülkeler için de hayati bir önem taşıyor.
Önümüzdeki süreçte Avrupa Birliği içerisinde, ihracat yasaklarının kapsamının genişletilmesine yönelik yasal düzenleme taslaklarının parlamentolarda daha yoğun bir şekilde ele alınması bekleniyor. Çevre örgütleri ve işçi sendikaları, yerel mahkemeler nezdinde açılacak davalarla şirketlerin sorumluluk alanlarını genişletmeyi hedefliyor. Küresel tedarik zincirlerinde insan hakları ve çevresel adalet ilkelerinin ön plana çıkması, kimya sektörünü uzun vadede köklü bir dönüşüme zorlayacak en temel dinamik olarak değerlendiriliyor.