Brezilya, kölelik döneminde ABD'ye kaçırılan ve Harvard Üniversitesinde ırkçı öjenizm çalışmalarında kullanılan iki kafatasını düzenlenen diplomatik ve tarihi törenlerle ülkeye geri getirdi. On dokuzuncu yüzyılda Salvador ile Rio de Janeiro şehirlerinden çıkarılarak ABD'ye götürülen kalıntılar, Brezilyalı diplomatlar tarafından güçlendirilmiş bavullar içerisinde özel uçuşlarla başkente ulaştırıldı. Rio de Janeiro Ulusal Müzesi'nde gerçekleştirilen resmi ve duygusal teslim töreniyle birlikte, ülkenin sömürge geçmişi ve kölelik travması bir kez daha ulusal gündemin en üst sıralarına yerleşti.
Dört yıldır süren hukuki ve diplomatik kampanyaların ardından Peabody Arkeoloji ve Etnoloji Müzesi'nden teslim alınan kalıntılar, Brezilyalı araştırmacılar tarafından adli antropologların incelemesine tabi tutulacak. Hükümet yetkilileri, bu tarihi adımın sadece coğrafi bir iade olmadığını, aynı zamanda asırlar önce gasp edilen insan onurunu ve kimliğini iade etme amacı taşıdığını vurguluyor. Kimlik tespit çalışmalarının tamamlanmasının ardından söz konusu kafatasları, sergilenmeksizin ve görselleri paylaşılmaksızın, geleneksel cenaze törenleriyle defnedilecek.
Harvard Üniversitesinden Geri Alınan Kalıntıların Tarihsel Arka Planı
Söz konusu kafataslarının on dokuzuncu yüzyıldan bu yana Brezilya sınırları dışında bulunması, transatlantik köle ticaretinin en karanlık sayfalarından birini gün yüzüne çıkarıyor. Salvador'dan yaklaşık 190 yıl önce, Rio de Janeiro'dan ise 160 yıl önce kaçırılan bu kalıntılar, dönemin ırkçı bilim insanları tarafından insanbiçimci ve öjenist teorileri kanıtlamak amacıyla kullanıldı. Özellikle Harvard Üniversitesi bünyesinde yürütülen bu sözde bilimsel çalışmalar, siyahilerin insan dışı varlıklar olarak gösterilmesine zemin hazırlayan vahşi bir sömürü düzeninin parçasıydı.
Kalıntıların varlığı ilk olarak 2022 yılında uluslararası kamuoyunun bilgisine sunulmuş ve Brezilyalı akademisyenler ile sivil toplum kuruluşları derhal hukuki bir kampanya başlatmıştı. Ancak bürokratik engeller ve akademik kurumların direnci nedeniyle süreç uzun süre tıkanmış, nihayet 2024 yılının sonlarında Brezilya federal hükümetinin resmi olarak devreye girmesiyle ivme kazanmıştı. Son aylarda uluslararası siyasette yaşanan çalkantılar ve diplomatik gerilimler iade sürecini tehlikeye soksa da, taraflar arasındaki anlaşma nihayet uygulamaya konuldu.
Tarihçiler ve antropologlar, bu iadenin sadece geçmişin izlerini silmek için değil, aynı zamanda günümüzdeki yapısal ırkçılıkla yüzleşmek adına kritik bir eşik olduğunun altını çiziyor. Köleliğin 1888 yılında resmi olarak kaldırılmasına rağmen, Afro-Brezilyalılar günümüzde de nüfusun çoğunluğunu oluşturmalarına rağmen yoksulluk, açlık ve şiddet sarmalının en alt katmanında yer alıyor. Hükümet yetkilileri ve insan hakları savunucuları, bu tür adımların toplumsal hafızayı tazeleyerek adil bir geleceğin inşasında temel oluşturacağını savunuyor.
Kafataslarının Kimliğine Dair Elde Edilen Bulgular ve İpuçları
İade edilen iki kafatasından Salvador'dan getirilenin, Brezilya tarihinin en büyük kentsel köle ayaklanmasına katılan bir isme ait olduğu tahmin ediliyor. Bin sekiz yüz otuz beş yılında yaklaşık 600 Afrikalı Müslüman'ın ülkenin o dönemdeki ikinci en önemli şehrini ele geçirmek amacıyla başlattığı isyan, polis baskınıyla bastırılmış ve onlarca isyancı katledilmişti. Yaralı olarak yakalandığı hastanede hayatını kaybeden bu isyancının kafatasının, dönemin ABD'li diplomatı Gideon T. Snow tarafından Boston'a gönderildiği arşiv kayıtlarında yer alıyor.
Bahia İslami Kültür Merkezi tarafından Yorubaland dilinde kardeş anlamına gelen Arakunrin ismi verilen bu kişinin kimliği, tarihsel belgeler ve isyancı kayıtları üzerinden doğrulanmaya çalışılıyor. Rio de Janeiro'dan kaçırılan ikinci kafatası ise 1860'lı yıllarda şehrin sokaklarında bulunan mezarlıklardan çıkarılmıştı. Harvard profesörü Louis Agassiz'in ırkçı teorilerini desteklemek amacıyla Brezilya'ya gönderdiği öğrencilerinden Walter Hunnewell tarafından ABD'ye taşındığı belirlenen bu kalıntının kime ait olduğu uzun süre gizemini korudu.
Brezilyalı tarihçi Bruno Veras'ın haritalar, mektuplar ve dönemin günlükleri üzerinde yürüttüğü çapraz okumalar, bu kafatasının Atlantik yolculuğundan sağ çıkamayarak hayatını kaybeden yeni gelmiş Afrikalıların gömüldüğü bir mezarlıktan çalındığını ortaya koydu. Adli antropologlar, kafatasının boyutlarının bir yetişkin erkeğe göre küçük, çocuğa göre ise büyük olmasından hareketle kalıntının bir kadına ait olabileceği ihtimali üzerinde duruyor. Yapılacak detaylı mikroskobik analizler ve yaş tespiti testleri, bu kişilerin kimliklerine dair sır perdesini aralayacak.
Brezilya Hükümetinin Yürüttüğü Diplomatik Mücadelenin Aşamaları
Sürecin en başından bu yana Brezilya Dışişleri Bakanlığı ile akademik çevrelerin koordineli bir şekilde yürüttüğü diplomasi trafiği, uluslararası insan hakları hukuku açısından emsal teşkil ediyor. Boston'daki Peabody Müzesi ile yürütülen müzakerelerde, sömürge döneminde yağmalanan kültürel mirasın ve insan kalıntılarının menşe ülkelerine iadesi prensibi savunuldu. Hükümet yetkilisi Carolina Dias dos Reis'in bizzat Boston'a giderek imzaladığı anlaşma, müzelerin kolonyal dönem koleksiyonlarını sorgulamasına zemin hazırladı.
Diplomatlar ve araştırmacılar, bu iade sürecinin sadece hukuki bir prosedür olmadığını, aynı zamanda ülkelerin kendi karanlık tarihleriyle yüzleşme cesaretini gösteren politik bir irade gerektirdiğini belirtiyor. ABD ile Brezilya arasındaki olası siyasi gerilimlerin süreci sekteye uğratabileceği yönündeki endişeler, her iki ülkedeki sivil toplum aktörlerinin kararlı duruşu sayesinde bertaraf edildi. Kalıntılar, diplomatların elinde özel güvenlik önlemleriyle taşınarak Brezilya topraklarına törenle teslim edildi.
Uzmanlar, bu gelişmenin dünyadaki diğer kolonyal müzelerde sergilenen benzer insan kalıntıları ve tarihi eserler için de bir baskı unsuru olmasını bekliyor. Avrupa ve Kuzey Amerika müzelerinin depolarında tutulan binlerce Afrika kökenli insan kalıntısının iadesi yönündeki taleplerin bu olaydan sonra hız kazanacağı tahmin ediliyor. Brezilya devleti, bu tür iadelerin uluslararası hukukun evrensel etik değerleriyle uyumlu bir şekilde devam etmesi için uluslararası platformlarda girişimlerini sürdüreceğini duyurdu.
Toplumun Farklı Kesimlerinden Gelen Tepkiler ve Ritüeller
Rio de Janeiro'daki Ulusal Müze'de gerçekleştirilen karşılama töreninde Afro-Brezilya inancı Candomblé'nin din adamı ve tarih profesörü Ivanir dos Santos'un gerçekleştirdiği ritüel, katılımcılara duygusal anlar yaşattı. Toprağa su dökerek atalara saygı duruşunda bulunan Santos, bu kalıntılارهای birer araştırma nesnesi olmadığını, halkın hafızasında yaşayan atalar olarak kabul edilmesi gerektiğini vurguladı. Bu yaklaşım, yerel toplulukların bilimsel araştırmalara yaklaşırken etik sınırların ve kültürel hassasiyetlerin gözetilmesini talep etmesine yol açtı.
Sivil toplum kuruluşları ve insan hakları dernekleri, kalıntıların asla halka açık sergilerde teşhir edilmeyecek olmasından duydukları memnuniyeti dile getirdi. Geçmişte ırkçı bilim insanları tarafından insanlık dışı muameleye maruz kalan bu kişilerin hatırasına saygı gösterilmesinin, ülkedeki toplumsal barış ve uzlaşı sürecine katkı sağlayacağı ifade ediliyor. Medya organlarında ve akademik çevrelerde geniş yankı bulan bu olay, kölelik tarihinin okullarda daha derinlemesine işlenmesi yönündeki talepleri de artırdı.
Ülke genelinde düzenlenen panel ve konferanslarda, ırkçılığın tarihsel kökenleri bilimsel verilerle masaya yatırılırken, genç kuşağın bu konuda bilinçlendirilmesinin önemi vurgulanıyor. Hükümetin bu süreçteki şeffaf tutumu, halk nezdinde olumlu karşılansa da, sömürge döneminin yaralarının sarılması için daha atılması gereken çok adim olduğunun altı çiziliyor.
Kimlik Tespiti ve Defin Sürecinde Atılacak Son Adımlar Nelerdir?
Forensik antropologlar ve genetik uzmanları, Salvador ve Rio de Janeiro'dan getirilen kafatasları üzerinde kapsamlı bir fiziksel inceleme süreci başlattı. Salvador'daki kafatasının çene kemiğinin tam olması, diğerinin ise çenesinin eksik bulunması analiz yöntemlerinde farklı tekniklerin uygulanmasını zorunlu kılıyor. Bilim insanları, gerekirse uluslararası laboratuvarlardan izin alarak DNA testleri ve karbon testleri gerçekleştirmeyi planlıyor.
Elde edilecek veriler, her iki kişinin de yaşını, kesin cinsiyetini, beslenme alışkanlıklarını ve yaşadıkları döneme ait sağlık sorunlarını net bir şekilde ortaya koyacak. Bu veriler tarihi kayıtlarla eşleştirilerek kölelik dönemi arşivlerindeki kayıp isimlerle bağdaştırılmaya çalışılacak. Araştırma ekibi, kimlik tespiti çalışmalarının aylar sürebileceğini ancak bu sürecin en yüksek hassasiyetle yürütüleceğini belirtti.
Kimliklendirme sürecinin tamamlanmasının ardından, her iki kafatası da devlet erkânının ve sivil toplum temsilcilerinin katılımıyla dini ve kültürel ritüellere uygun olarak toprağa verilecek. Defin yerlerinin gizli tutulacağı ve kalıntılara huzurlu bir istirahatgah sunulacağı açıklanırken, bu mezarların ırkçılıkla mücadele anıtı haline getirilmesi planlanıyor. Böylece asırlar önce vatanlarından koparılan bu insanlar, onurlu bir şekilde ebedi istirahatlarına kavuşmuş olacaklar.
