Küresel siyasetin en kritik aktörleri olan Amerika Birleşik Devletleri, Çin Halk Cumhuriyeti ve Rusya liderleri, Shenzhen kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Zirvesi kapsamında benzeri görülmemiş tarihi bir üçlü zirvede bir araya geldi.
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'in ev sahipliğinde gerçekleşen ve yaklaşık bir saat yirmi dakika süren bu kritik buluşmaya ABD Başkanı Donald Trump ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin katılım sağladı.
Zirve sonucunda yayımlanan ortak barış deklarasyonu, nükleer savaşların kazanılamayacağı vurgusuyla dikkat çekerken, Ukrayna ve Orta Doğu'daki devam eden çatışma bölgelerine dair herhangi bir ibarenin yer almaması uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.
Liderlerin küresel istikrar ve stratejik dengelerin korunması yönünde taahhütte bulunduğu toplantı, diploması tarihinde yeni bir dönemin kapılarını aralarken, Batılı başkentlerde ise ciddi bir rahatsızlık ve endişe dalgası yarattı.
Tarihi Üçlü Zirvenin Arka Planı ve Shenzhen Buluşması
Çin'in Shenzhen şehrinde ev sahipliği yaptığı Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Zirvesi, son yılların en olağanüstü diplomatik buluşmalarından birine sahne oldu.
Haftalardır küresel medyanın odağında yer alan ve ev sahibi Pekin yönetimi tarafından çığır açıcı bir nitelik taşıdığı duyurulan bu üçlü format, dünya siyasetinde güç dengelerinin yeniden şekillendiğinin somut bir göstergesi olarak kayıtlara geçti.
Görüşmenin hemen başında yaptığı açıklamada tarihi bir an yaşandığını belirten ABD Başkanı Donald Trump, fırsatları değerlendirerek hiçbir barışın kaçırılmaması gerektiğini ifade etti.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ise zirve sonrasında düzenlenen basın toplantısında, üç liderin son derece açık ve serbest bir tartışma yürüttüğünü ve artık karşılıklı bir anlayış zeminine ulaştıklarını dile getirdi.
Zirvenin en çok merak edilen başlıklarından biri olan nükleer silahsızlanma konusunda ise taraflar mesafeli duruşunu korurken, nükleer savaşın kazananının olmayacağı ve bu savaşın asla verilmemesi gerektiği yönündeki BM Güvenlik Konseyi daimi üyelerinin ortak dili yinelendi.
Uluslararası Güvenlik ve Stratejik Dengelerin Geleceği
Görüşmenin ardından kamuoyuyla paylaşılan ortak deklarasyonda, tarafların stratejik istikrarı ve uluslararası güvenliği sürdürme konusundaki kararlılıkları açık bir dille vurgulandı.
Bununla birlikte, uzmanlar belgede somut bir mekanizma veya denetim çerçevesinin bulunmamasını eleştirirken, Brookings Enstitüsü Çin dış politikası uzmanı Patricia Kim, asıl testin tarafların nükleer riskin azaltılması yönündeki taahhütlerini hayata geçirip geçirmeyeceği olacağını belirtti.
Stimson Center kıdemli araştırmacısı Yun Sun ise Pekin yönetiminin bu zirve ile kendi diplomatik önceliklerini küresel gündeme dayattığını ve diğer büyük güçleri buna adapte ettiğini ifade etti.
Cambridge Üniversitesi Jeopolitik Merkezi'nden Profesör William Hurst ise zirvenin içeriğinden ziyade semboluk ve prestij değerinin yüksek olduğuna dikkat çekerek, bunun tam anlamıyla bir Yalta Konferansı niteliği taşımadığını ancak Rusya'nın uluslararası alandaki varlığını ve gücünü koruduğunun somut bir kanıtı olduğunu kaydetti.
Birleşmiş Milletler Reformu ve Uluslararası Hukuk Vurgusu
Deklarasyonda öne çıkan en önemli başlıklardan biri de Birleşmiş Milletler yapısının küresel meydan okumalara daha etkin yanıt verebilmesi amacıyla acilen reforme edilmesi gerektiği yönündeki ortak çağrı oldu.
Çin'in uzun süredir ısrarla üzerinde durduğu bu konu, Pekin'in uluslararası sistemdeki ağırlığını artırma stratejisinin bir parçası olarak değerlendirildi.
Öte yandan metinde, Uluslararası Ceza Mahkemesi ve benzeri hukuki kurumların yetkilerini suiistimal etmemesi gerektiğine dair yer alan madde, hakkında tutuklama emri bulunan Vladimir Putin'in diplomatik izolasyonunu kırması açısından stratejik bir zafer olarak yorumlandı.
2022 yılından bu yana Batılı müttefikler tarafından uluslararası bir parya olarak değerlendirilen Rus liderin, Apec Zirvesi gibi küresel bir platformda bu denli güçlü bir imaj sergilemesi Moskova'nın elini güçlendirdi.
Zirve öncesinde Donald Putin ile ilk kez yüz yüze bir araya gelen Donald Trump'ın Rus mevkidaşına dostum hitabında bulunması da bu tablonun en net göstergesi oldu.
Avrupa Başkentlerinin Tepkisi ve Bölgesel Krizlerin Durumu
Shenzhen'den gelen sıcak görüntüler ve liderlerin samimi diyalogları, Ukrayna savaşına destek vermek üzere Berlin'de bir araya gelen Avrupa liderleri arasında büyük bir rahatsızlık ve öfkeyle karşılandı.
Polonya Başbakanı Donald Tusk, Vladimir Putin'in dostları olmadığını ve asla olmayacağını belirterek duruma tepki gösterirken, Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen ise bir ABD başkanının Rus liderle bu denli yakınlaşmasını anlamakta güçlük çektiğini ifade etti.
Buna rağmen yayımlanan bildiride Ukrayna ve İran krizlerine dair tek bir kelimenin dahi geçmemesi, Pekin'in bu tür karmaşık krizlerin diplomatik risklerini üstlenmekten kaçındığını gözler önüne serdi.
Hutong Research analistlerinden Shan Guo, zirvede petrol arzının artırılmasına yönelik varılan mutabakatın önemli olduğunu ancak ABD'nin Rusya'ya yönelik yaptırımları kaldırıp kaldırmayacağının yakından takip edilmesi gerektiğini belirtti.
Ekonomik İşbirliği ve Yapay Zeka Güvenliği Adımları
Zirvenin ekonomik ayağında ise Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, küresel ticaretin açıklığı ve inovasyon vurgusunu yineleyerek Apec liderlerine hitap etti.
Toplantı marjında gerçekleştirilen ikili görüşmelerde Washington ve Pekin hatları masaya yatırılırken, Şi Cinping'in ABD Başkanı Trump'a Tayvan konusunda hassasiyet çağrısı yaparak doğru adımların atılması gerektiğini hatırlattığı devlet medyasında yer aldı.
Ayrıca küresel ekonomiyi ve geleceğin teknolojilerini yakından ilgilendiren yapay zeka güvenliği konusunda da tarafların riskleri minimize etmek ve insan kontrolünü elden bırakmamak adına iletişim ve koordinasyonu artırma kararı aldığı bildirildi.
Tüm bu gelişmeler ışığında Shenzhen Zirvesi, somut kriz çözümlerinden ziyade küresel süper güçlerin yeni dünya düzenindeki konumlarını tescillediği stratejik bir milat olarak tarihe geçti.