Londra'dan gelen yeni bir araştırma, İngiltere Merkez Bankası'nın (Bank of England) uzun yıllar görev yapmış bazı direktörlerinin, Britanya İmparatorluğu'nda köleliğin kaldırılmasının ardından dahi, Küba'daki köleleştirme faaliyetlerinden yasa dışı ve 'acımasızca' kazanç sağladığını gözler önüne serdi. Tarihçi Chris Evans'ın derinlemesine çalışması, Birleşik Krallık'ın finans sisteminin, köle ticaretinden elde edilen servetle ne denli iç içe geçmiş olduğunu bir kez daha kanıtlıyor. Bu çarpıcı bulgular, 22 Kasım 2026 Pazar günü kamuoyuyla paylaşıldı ve uluslararası alanda geniş yankı uyandırdı.
Araştırmaya göre, Santiago de Cuba yakınlarındaki El Cobre bakır madeninde erkekler ve erkek çocukları, sanayi devrimi sırasında İngiliz firmalarına bakır cevheri sağlayan bu işletmede adeta birer esir kampı koşullarında çalıştırıldı. 1840'lı yıllara gelindiğinde Küba, İngiltere için en önemli yabancı bakır cevheri kaynağı haline gelmişti. Bakır, Manchester'ın pamuk endüstrisi, demiryolları ve telgrafçılık gibi dönemin kilit sektörleri için hayati bir öneme sahipti.
Daha önceki araştırmalar, 1694'te İngiltere Merkez Bankası'nın kuruluşunda yer alan düzinelerce finansörün köleleştirmeye yatırım yaptığını ortaya koymuştu. Ancak Evans'ın son çalışması, Birleşik Krallık'ın finans sistemindeki kilit isimler ile Afrikalıların köleleştirilmesi arasındaki bağların, hükümetin bunu yasaklamasından sonra bile devam ettiğini gözler önüne sererek, meselenin boyutunu çok daha derin bir seviyeye taşıyor. Bu durum, Britanya'nın kölelik karşıtı duruşunun ne kadar ikiyüzlü olabileceğine dair ciddi soruları beraberinde getiriyor.
İngiliz Bankacılık Elitinin Küba'daki Kölelik Bağları
Britanya, köle ticaretini 1807'de yasaklamış ve imparatorluğunun büyük bir kısmında köleliği kaldıran yasayı 1833'te yürürlüğe koymuştu. Ne var ki, Britanya Köleliği Kaldırma Yasası'nın yürürlüğe girdiği dönemde dahi, 'City of London' figürleri, İspanyol kontrolündeki Küba'da köleleştirmeye dayalı El Cobre bakır cevheri madenciliğini geliştirmeye devam ediyordu. Bu durum, yasal düzenlemelerin pratik hayattaki yansımalarının ne kadar farklı olabileceğini çarpıcı bir şekilde gösteriyor.
Nitekim sürecin perde arkasına bakıldığında, bu son derece kazançlı operasyonun kilit oyuncuları arasında, İngiltere Merkez Bankası'nın uzun süreli direktörlerinden Charles Pascoe Grenfell (1790-1867) ve William Thompson (1792-1854) gibi isimler bulunuyordu. Bu şahıslar, faaliyetlerini özel kapasiteleriyle yürütmüş olsalar da, Merkez Bankası'ndaki konumları, onların bu yasa dışı ticaretteki nüfuzlarını ve işlerini nasıl kolaylaştırdıklarına dair önemli ipuçları sunuyor.
El Cobre'deki köleleştirilmiş bakır madencilerinin, Evans'ın 'Köleliğin Uzun Vedası – Britanya Kurtuluş Çağında Kapitalizm, Milliyetçilik ve Hristiyanlık' adlı kitabında detaylandırdığı üzere, modern Nijerya'daki Biafra Körfezi'nden yasa dışı seferlerle Küba'ya kaçırılmış olmaları muhtemeldi. Madende yaşanan ölüm oranları, binlerce Afrikalının burada sömürüldüğünü gösteriyor. Bu insanların yaşam hikayeleri ise büyük ölçüde belgelenmemiş durumda. O dönemde Küba'da kölelik yasal olsa da, köleleştirilmiş insanların ithalatı yasa dışıydı, bu da operasyonun karanlık boyutunu daha da derinleştiriyor.
University of South Wales'in eski profesörü Chris Evans, konuya ilişkin yaptığı çarpıcı değerlendirmede, "Britanya 1830'larda kendi köle sistemini gösterişli bir şekilde sona erdirirken, İngiliz sermayesi Batı Yarımküre'nin başka yerlerindeki köleliği destekliyordu. Fransız ve İspanyol tüccarların da dahil olduğu yasa dışı ticaret gelişiyordu ve önemli boyutlardaydı. Küba kıyılarında İngiliz (kölelik karşıtı) devriyeleri vardı, ancak sayıları nispeten azdı ve köle gemilerinin sadece çok küçük bir kısmını durdurabiliyorlardı" ifadelerini kullandı. Bu açıklama, Britanya'nın çifte standartlı politikasını açıkça ortaya koyuyor.
Alıntıyı PaylaşEl Cobre Madeni ve Sanayi Devrimi'nin Karanlık Yüzü
Charles Pascoe Grenfell, Cobre madencilik ve ihracat şirketinin bir ortağı olarak, köleleştirilmiş madencilerin sömürülmesinde itici bir güçtü. Evans'ın belirttiğine göre, 1840'lı yıllara gelindiğinde Cobre, 'Batı Yarımküre'deki en büyük köle işletmesi' olma potansiyeline sahipti. Bu durum, madenin sadece bir ticari işletme olmaktan öte, insanlık dışı bir sömürü mekanizmasının merkezi haline geldiğini gösteriyor.
Cobre hisselerini başından beri elinde tutan yatırımcılar, 1836 ile 1865 yılları arasında her 40 sterlinlik hisse için 102 sterlin temettü elde etti. Bu yüksek getiriler, köle emeği üzerinden sağlanan muazzam kârın boyutunu ve bu kârın İngiliz finans çevrelerine nasıl aktığını gözler önüne seriyor. Bu rakamlar, insanlık suçlarından elde edilen servetin boyutunu somut bir şekilde ortaya koyuyor.
Grenfell aynı zamanda, Galler limanının küresel bakır ticaretinin merkezi olduğu bir dönemde, madenden ithalat satın alan Swansea merkezli bir eritme tesisi olan Pascoe, Grenfell & Sons'ın da ortağıydı. Öte yandan, eski Londra Belediye Başkanı William Thompson da, yönettiği cevher ihracat firması Royal Santiago Company aracılığıyla köleleştirilmiş madencileri sömürdü. Bu iki ismin, hem finansal hem de ticari ağlar üzerinden kölelikten nasıl beslendiği, İngiliz sermayesinin ahlaki sınırlarını zorlayan bir tablo çiziyor.
İngiliz Hukukunun İkiyüzlü Yaklaşımı
1817 yılında, Britanya'nın baskısıyla İspanyol yetkililer, Afrikalıların Küba'ya kaçakçılığını yasaklayan bir anlaşma imzalamıştı. Ancak Küba'nın şeker ve kahve tarlaları köleleştirilmiş Afrikalı işçilere bağımlı olduğu için, yerel sömürge yetkilileri bu anlaşmayı görmezden geldi. Sadece 1859 yılında 25.000 esirin Küba'ya geldiği kayıtlara geçmişti, bu da yasal düzenlemelerin kağıt üzerinde kaldığını ve uygulamanın tamamen farklı bir yönde ilerlediğini gösteriyor.
1843'te, Britanya ve Yabancı Kölelik Karşıtı Cemiyet'in (British and Foreign Anti-Slavery Society) baskısı, Brezilya ve Küba'daki, El Cobre de dahil olmak üzere, İngiliz madencilik şirketlerinin faaliyetlerini ortaya çıkaran gizli soruşturmaların ardından, İngiliz vatandaşlarının diğer yargı bölgelerinde köleleştirilmiş insanlara sahip olmasını yasaklamayı amaçlayan bir yasa tasarısını tetikledi. Bu, sivil toplumun ve kamuoyunun baskısının, yasal süreçleri nasıl etkileyebileceğinin önemli bir örneğiydi.
Ancak madencilik çıkarlarının yoğun lobicilik faaliyetleri sonucunda, parlamentonun yasayı sulandırdığı ve şirketlerin köleleştirilmiş işçilerini 'mülkleri' olarak tutmalarına ve başkalarını kiralamalarına izin verdiği ortaya çıktı. Bu tavizler, kölelik karşıtlarının yasaya olan desteklerini geri çekmelerine neden oldu ve sömürüyü sona erdirme çabaları akamete uğradı. Bu durum, ekonomik çıkarların, insan hakları ve ahlaki değerler üzerindeki etkisini acı bir şekilde gözler önüne seriyor.
Grenfell ve Thompson'ın Rolü
Ne Grenfell ne de Thompson, bu faaliyetlerinden dolayı herhangi bir hukuki cezayla karşılaşmış gibi görünmüyor. Charles Pascoe Grenfell, 1840'ların sonlarında Preston Liberal Milletvekili oldu ve daha sonra babasının bir kölelik karşıtı olmakla övündü. Bu durum, dönemin siyası ve ticari elitinin, kendi ahlaki çelişkileriyle nasıl yaşayabildiğini ve hatta bunları nasıl birer erdem gibi sunabildiğini gösteren çarpıcı bir örnek teşkil ediyor. Grenfell, 1864 yılına kadar İngiltere Merkez Bankası direktörü olarak görev yapmaya devam etti.
Grenfell'in babasının kölelik karşıtı bir figür olması ve kendisinin buna rağmen köle emeğinden faydalanması, aile mirası ile kişisel çıkar çatışmasının ne denli karmaşık olabileceğini gözler önüne seriyor. Bu tür kişisel hikayeler, genel siyası söylemlerin ve yasal düzenlemelerin ardındaki gerçekleri anlamak için kritik önem taşıyor.
Öte yandan William Thompson da, Londra'nın eski belediye başkanı olması ve finans dünyasındaki etkin konumuyla, köle emeği sömürüsünden doğrudan kazanç sağlayan isimler arasında yer alıyordu. Bu iki güçlü ismin, hem kamuoyundaki itibarlarını koruyup hem de yasa dışı ve insanlık dışı faaliyetlerden kâr elde etmeleri, dönemin İngiliz finans ve siyaset sistemindeki ahlaki çürümeyi gözler önüne seriyor.
Tazminat Talepleri ve Hesaplaşma Süreci
Bugün, Birleşik Krallık, Britanya'nın yüzyıllar süren transatlantik köle ticaretini sürdürmesi nedeniyle Karayip ve Afrika uluslarından resmi bir özür dilemek için artan bir baskıyla karşı karşıya. Bu tarihsel hesaplaşma, sadece geçmişle yüzleşmek değil, aynı zamanda günümüzdeki adaletsizlikleri de giderme amacı taşıyor. Milletler Topluluğu liderleri, İngiltere Başbakanı Andy Burnham ile 'yapılandırılmış diyalog'un önümüzdeki yıl başlayacağını duyurdu. Bu diyalog, on yıllardır süregelen tazminat taleplerinin ilk somut adımlarından biri olabilir.
Ancak Muhafazakar Parti lideri Kemi Badenoch, Britanya'nın özür dileyecek bir şeyi olmadığını iddia ederken, Trinidadlı devlet adamı Eric Williams'ın 1944 tarihli 'Kapitalizm ve Kölelik' adlı kitabından bu yana yapılan akademik çalışmalar, sömürgeciliğin ve köle ticaretinin İngiliz kapitalizminin başarısının ayrılmaz bir parçası olduğunu ve küresel etkilerini ortaya koyuyor. Bu farklı görüşler, İngiltere içindeki tarihsel miras tartışmasının ne denli kutuplaşmış olduğunu gösteriyor.
Williams'ın öncü çalışması, köleliğin sadece ahlaki bir sorun olmaktan öte, modern kapitalist sistemin inşasında ekonomik bir motor görevi gördüğünü vurgulamıştı. Bu perspektif, bugünkü tazminat taleplerinin sadece geçmişin bir yansıması değil, aynı zamanda günümüzdeki ekonomik eşitsizliklerin de temelini oluşturan tarihsel bir sürecin devamı olduğu argümanını güçlendiriyor. Dolayısıyla, bu diyalog sadece semboluk bir özürden çok daha fazlasını içerebilir.
Sanayi Toplumunda Köleliğin Görünmezliği ve Gelecek Adımlar
Chris Evans, 19. yüzyılın başlarında Britanyalıların köleliği 'ulusal bir günah' olarak anlamaya başladığını belirtiyor. Klasik kölelik karşıtı çağda, Batı Hint Adaları'ndan gelen şekeri tüketmekten kaçınmak gibi eylemlerle tepki gösterilebilirdi. Ancak bakır söz konusu olduğunda, bu durum mümkün değildi çünkü bakır, sanayi dünyasının temelini oluşturuyordu ve endüstriyel topluma nüfuz etmişti. Bu durum, köleliğin farklı biçimlerde nasıl görünmez hale getirilebildiğini ortaya koyuyor.
Ortak hisseli kapitalizm çağında, birçok İngiliz yatırımcı, bu şirketlerin köleleştirilmiş işçileri kullandığını gerçekten bilmiyordu. Evans, "Kölelik, sanayi toplumunun karmaşıklığı nedeniyle görünmez hale getirildi. Ancak Britanya'nın kölelikle ilişkisi, Kurtuluş'tan çok sonra da devam etti. Bu, Londra'nın ticari-finansal elitinin yanı sıra, Viktorya dönemi Orta sınıfından yüzlerce, hatta muhtemelen binlerce sıradan yatırımcıyı da içeriyordu" şeklinde ekliyor. Bu tespit, köleliğin sadece birkaç kötü niyetli figürün eylemi değil, aynı zamanda geniş bir toplumsal ve ekonomik yapının parçası olduğunu vurguluyor.
Önümüzdeki süreçte, İngiltere Başbakanı Andy Burnham ile Commonwealth liderleri arasında başlayacak olan 'yapılandırılmış diyalog' kritik bir dönüm noktası olacak. Bu görüşmelerin takvimi ve masadaki alternatif planlar, hem Britanya'nın tarihsel sorumluluğuyla yüzleşme kapasitesini hem de uluslararası ilişkilerdeki duruşunu belirleyecek. Bu dosya, sadece geçmişin karanlık bir sayfasını aydınlatmakla kalmıyor, aynı zamanda günümüzün küresel adalet ve eşitlik arayışlarına da ışık tutuyor.