İsrail-İran Geriliminde Yeni Tırmanış: Tahran'ın Müzakere Elini Güçlendirebilir Mi?

⚡ Önemli Noktalar

• İsrail ve İran arasında hafta sonu yaşanan karşılıklı saldırılar, Orta Doğu'yu yeniden doğrudan bir yüzleşme hattına sürükleme potansiyeli taşıyor.
• ABD Başkanı Trump'ın Netanyahu'ya ateşi kesme çağrısına rağmen İsrail'in İran'a yönelik saldırıları, Tahran'ın ABD ile İsrail arasındaki olası görüş ayrılıklarını kullanma stratejisini destekleyebilir.
• İran'ın kendi topraklarına yönelik misilleme riskini göze alması, ABD-İran savaşı ile İsrail-Hizbullah arasındaki çatışmayı birbirine bağlama çabasını gösteriyor.

İsrail ve İran arasında hafta sonu yaşanan ve ABD Başkanı Donald Trump'ın Başbakan Binyamin Netanyahu'ya ateşi kesme çağrısına rağmen devam eden karşılıklı saldırılar, Orta Doğu'yu Tahran ve Washington arasında yeni bir doğrudan çatışma sarmalına sürükleme tehdidi oluşturuyor. İsrail, Nisan ayından bu yana ilk kez İran topraklarındaki hedefleri bombalarken, Tahran bu eylemi Lübnan'ın başkenti Beyrut'a yönelik İsrail saldırılarına misilleme olarak nitelendirdi.

Bölgedeki kırılgan ittifaklar ve işlevsiz ateşkesler ağı, ABD ve İsrail'in İran'a karşı başlattığı savaşın üzerinden üç aydan fazla zaman geçmesine rağmen bölgenin ne denli tehlikeli bir istikrarsızlık içinde olduğunu gözler önüne seriyor. Bu tırmanış, mevcut savaşın seyrine dair üç kritik noktayı da vurguluyor: Trump'ın, kamuoyuna açıkladığı ölçüde İsrail'i kontrol edemediği veya etmek istemediği gerçeği, Tahran tarafından da algılanıyor ve bu durum, ABD ile İsrail arasındaki olası görüş ayrılıklarını derinleştirme amacı taşıyor. Tahran, ABD-İran savaşı ile İsrail-Hizbullah arasındaki çatışmayı birbirine bağlamak adına, kendi topraklarına yönelik misilleme riskini dahi göze alıyor. Ayrıca, Trump'ın uzun süredir arzuladığı nükleer anlaşma umutları da uzak görünüyor; zira İran, Trump'ın risk iştahının şu an düşük olduğunu hissederek müzakere masasında Washington'dan daha fazla taviz koparmaya çalışıyor.

Bölgesel Dinamikler ve Ateşkes Uyarısı

İran ve İsrail, saldırıları durduracaklarını belirtmelerine rağmen, ateşkesin yeniden ihlal edilmesi durumunda misilleme tehdidinde bulunuyorlar. Pazar günü İran'ın İsrail'e yönelik füze saldırısının ardından Trump, gazetecilere Netanyahu ile görüştüğünü ve "ona karşılık vermemesini söyleyeceğini" belirtti. Bu açıklama, İsrail'in olası bir karşı saldırısının Tahran ile sürdürdüğü hassas diplomasisini tehlikeye atabileceği şeklinde yorumlandı. Ancak saatler sonra İsrail, İran'a yönelik bir saldırı gerçekleştirdi. Trump, Pazartesi öğleden sonra BBC'ye yaptığı açıklamada, Netanyahu ile konuştuğu sırada İsrail uçaklarının "zaten yolda olduğunu" söyledi. BBC ile yaptığı kısa telefon görüşmesinde ABD Başkanı, İsrail Başbakanı'nın kendisine karşı gelmediğini savunarak, "Eğer ona bir şey yapmasını söylersem, yapar" dedi.

Netanyahu Trump'ı Dinlemedi Mi?

Yüzeyde, Trump'ın Netanyahu'yu durduramaması, iki lider arasındaki gergin bir dizi alışverişte yeni bir tırmanış olarak görülüyor. Geçtiğimiz hafta Trump'ın, Netanyahu'yu Beyrut'u bombalama isteği nedeniyle "deli" olarak nitelendirdiği ve küfürlü bir şekilde azarladığı bildirildi. Netanyahu, İsrail'in kuzeyine yönelik Hizbullah tehdidi nedeniyle Beyrut'a yönelik saldırıların gerekli olduğunu savunmuştu. Trump'ın bu davranışının, Hürmüz Boğazı'nı yeniden açmak ve İran'ın nükleer programı konusunda güvenceler almak amacıyla Tahran ile bir anlaşmaya varma çabasını tehdit ettiğini düşündüğü belirtiliyor. Geçtiğimiz hafta New York Post'a verdiği röportajda Trump, Netanyahu'nun "sürekli Lübnan ile kavga etmesinden" rahatsız olduğunu dile getirmişti.

Peki, Netanyahu son saldırılarla Trump'ı dinlemedi mi? Bu yaygın anlatılardan biri olsa da, cevabın neredeyse kesinlikle hayır olduğu düşünülüyor. İsrail'in sonraki eylemleri, Washington'ın en azından sınırlı bir onay verdiğini gösteriyor; ancak başkanın bakış açısıyla, bu onay ihtiyatlı bir şekilde ve sadece tek bir turla sınırlıydı. Tecrübeli ABD müzakerecisi Aaron David Miller'ın Pazartesi sabahı BBC'ye belirttiği gibi, Trump, Netanyahu'ya "yanıp sönen sarı bir ışık" verdi. Pratik olarak bakıldığında, İsrail'in Washington'ın en azından örtülü onayı olmadan İran'a saldırması mümkün değildi. ABD'nin şu anda bölgede Irak'ın işgalinden bu yana en büyük askeri yığınağı bulunuyor. İsrail'deki savunma güçleriyle (IDF) temas halinde yüzlerce askeri personeli bulunuyor. Bu durumda İsrail'in, bölgedeki ABD kuvvetleriyle hava rotaları konusunda koordinasyon kurması gerekiyordu. IDF, saldırıların ardından İsrailli gazetecilere, ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM) ile "tam koordinasyon" sağlandığını bildirdi. Ayrıca ABD ordusunun, İran'ın İsrail'e fırlattığı füzeleri düşürmede de yardımcı olduğunu belirtti.

İran'ın Stratejik Hesaplaması

Pazartesi öğleden sonra Washington saatiyle, hem İsrail hem de İran, aralarındaki tırmanışın sona erdiğini işaret ediyordu. Trump'ın isteyeceği durum tam olarak buydu. Pazar gecesi Netanyahu'yu durduracağını belirten mesajları, Washington'ı İsrail'in saldırılarından uzaklaştırmak amacıyla Tahran'ın tüketimine sunulmuş olabilir. Ya da gerçekten onu durdurmayı amaçlamış, ancak Netanyahu tarafından ikna edilmiş olabilir. İsrailliler, İran'ın füze saldırılarına misillemesiz karşılık veremeyeceklerini hesaplamış olsalar da, İran'ın füze saldırılarını başlatma hesabı kritik öneme sahip. Bu, İran'ın Lübnan'a yönelik bir İsrail saldırısına karşılık olarak İsrail'e ilk kez füze fırlatmasıydı (İran'ın doğrudan bir İsrail saldırısına misilleme yapması yerine). İran, kendi ABD ile olan ateşkesi ile İsrail ve Hizbullah arasında yalnızca isimde var olan ateşkesi birbirine bağlama konusundaki ısrarını dile getirmeye çalışıyordu. Aynı zamanda Trump'ın tepkisini de test ediyordu: Amerikalılar, bir İsrail'in İran'a yönelik karşı saldırısını ne kadar destekleyecekti? Amerikalılar kendileri de bu çatışmaya katılacak mıydı?

İran'ın Nükleer Müzakerelerdeki Pozisyonu

Bu gelişmeler ışığında, İran'ın nükleer programına ilişkin müzakerelerin geleceği belirsizliğini koruyor. Trump yönetiminin, İran'ın nükleer silah edinmesini engelleme ve bölgede istikrarı sağlama hedefleri arasında bir denge kurma çabası, İsrail ile olan ilişkilerinde karmaşık bir dinamiği ortaya koyuyor. İran'ın, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını ve İsrail ile olan stratejik bağlarını göz önünde bulundurarak, müzakerelerde daha güçlü bir pozisyon elde etmeye çalıştığı anlaşılıyor. Bu durum, Trump'ın vaat ettiği "büyük anlaşma"nın gerçekleşmesini daha da zorlaştırabilir.

İsrail ve İran Arasındaki Tarihsel Rekabet

İran ve İsrail arasındaki gerilim, bölge siyasetinin temel taşlarından birini oluşturuyor. İki ülke arasındaki rekabet, doğrudan askeri çatışmaların yanı sıra vekalet savaşları, siber saldırılar ve diplomatik manevralar şeklinde de kendini gösteriyor. Özellikle İran'ın nükleer programı ve bölgesel nüfuzunu artırma çabaları, İsrail için varoluşsal bir tehdit olarak algılanıyor. Bu durum, iki ülke arasındaki tansiyonun sürekli yüksek seyretmesine neden oluyor.

İsrail ve İran arasındaki son tırmanış, bölgedeki kırılgan dengeyi daha da bozma potansiyeli taşımaktadır. ABD'nin bu süreçteki rolü ve İsrail üzerindeki etkisi, Tahran'ın müzakere masasında daha avantajlı bir konuma gelip gelmeyeceğini belirleyecektir. Bölgesel istikrarın sağlanması, ancak tüm tarafların itidal göstermesi ve diplomatik çözümlere odaklanmasıyla mümkün olacaktır.

❓ Sıkça Sorulan Sorular