İsviçre Federal İstihbarat Servisi, Nazi savaş suçlusu Josef Mengele hakkındaki uzun süredir kapalı tutulan dosyaları nihayet kamuoyuna açacağını duyurdu. Dosyaların ne zaman erişilebilir olacağına dair henüz bir açıklama yapılmadı.
İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Avrupa'dan kaçan Mengele'nin, hakkında uluslararası tutuklama emri bulunmasına rağmen yıllarca İsviçre'de kaldığına dair söylentiler dolaşıyordu. Tarihçiler uzun süredir bu dosyalara erişim talep etse de, İsviçre makamları şimdiye kadar talepleri reddetmişti.
Waffen SS doktoru olan Mengele, Nazi işgali altındaki Polonya'da bulunan Auschwitz toplama kampında görev yaptı. Burada, yaklaşık bir milyon Yahudi olmak üzere toplamda 1.1 milyon insanın ölümüne neden olan gaz odalarına gönderilecek kişileri seçti. 'Ölüm Meleği' olarak bilinen Mengele, aynı zamanda sadist tıbbi deneyler için mahkumları, özellikle de çocukları ve ikizleri seçip ardından ölüme gönderiyordu.
Savaştan sonra Mengele, birçok üst düzey Nazi gibi kimliğini ve adını hızla değiştirdi. Sahte kimliği sayesinde Cenevre'deki İsviçre konsolosluğundan Kızılhaç seyahat belgeleri alarak Güney Amerika'ya kaçtı. Bu belgeler savaş nedeniyle yerinden edilmiş veya vatansız kalmış binlerce Avrupalı için hazırlanmış olsa da, kaçmak isteyen Naziler tarafından da kullanıldı. Kızılhaç bu durum için daha sonra özür dilemiştir.
Mengele'nin İsviçre bağlantısı ise, 1949'da Avrupa'dan kaçışından sonra, 1956'da oğlu Rolf ile İsviçre Alpleri'nde kayak tatili yapmasıyla biliniyor. Ancak tarihçi Regula Bochsler, Mengele'nin, hakkında tutuklama emri çıkarıldıktan sonra, 1959'dan sonra tekrar İsviçre'ye gelip gelmediğini araştırmıştır. Bochsler, İsviçre'nin kaçan Naziler için bir geçiş ülkesi olabileceği üzerine yaptığı araştırmalar sırasında, 1961'de Avusturya istihbaratının İsviçre'yi Mengele'nin sahte isimle seyahat ettiği ve İsviçre topraklarında olabileceği konusunda uyardığını ortaya çıkardı.
Bu sırada Mengele'nin eşi Zürih'te bir daire kiralamış ve daimi oturma izni başvurusunda bulunmuştu. Bochsler'e göre, Mengele'nin 1959'da Avrupa'ya bir gezi planladığına dair kanıtlar bulunuyor. Daire, mütevazı bir semtte yer alıyordu ve Mengele ailesinin daha lüks bir yer tutacak maddi imkanı vardı. Ancak daire uluslararası havaalanına yakındı. Bochsler, Zürih polis kayıtlarını inceleyerek 1961'de dairenin gözetim altında olduğunu ve polislerin Bayan Mengele'yi kimliği belirsiz bir adamla Volkswagen kullanırken kaydettiğini tespit etti. Ancak bu adamın kocası olup olmadığı belirsizliğini koruyor.
1961'de aranan bir savaş suçlusunu tutuklamak, İsviçre federal polisinin görev alanına giriyordu. 2019'da Bochsler, İsviçre Federal Arşivleri'nden de dosyalara erişim talep etti. Ancak talebi reddedildi. Dosyalar, ulusal güvenlik gerekçeleri ve aile üyelerinin korunması amacıyla 2071 yılına kadar mühürlenmişti. Bochsler'den sonra tarihçi Gérard Wettstein de 2025'te benzer bir talepte bulundu ve yine reddedildi.
Wettstein, bu kararı İsviçre makamlarına karşı dava açarak temyiz etti. Toplanan 18.000 İsviçre frangı ile bu pahalı süreci başlattı. Bu gelişmenin ardından İsviçre Federal İstihbarat Servisi kararını değiştirdi. Bu ay yapılan bir açıklamada, "Başvurana, henüz tanımlanacak koşul ve gerekliliklere tabi olarak dosya erişimi sağlanacaktır" denildi.
Bazı uzmanlar, bu dosyaların Mengele hakkında önemli bilgiler içermeyebileceğini düşünse de, yabancı istihbarat servisleri veya yabancı muhbirlerle ilgili referanslar içerebileceği tahmin ediliyor. İsrail'in Mossad'ı 1950'lerin sonlarında kaçak Nazi savaş suçlularını aktif olarak takip ediyordu.
Uzman Analizi
İsviçre'nin Josef Mengele'ye ait gizli dosyaları açma kararı, tarihsel adaletin tesisi ve Nazi dönemine dair karanlık noktaların aydınlatılması açısından büyük önem taşıyor. Bu adım, geçmişin sırlarının ortaya çıkarılmasına ve benzer suçların tekrarlanmaması için dersler çıkarılmasına olanak tanıyabilir.
