Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres, Antalya'da düzenlenen BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı kapsamında gerçekleştirilen Sıfır Atık, Döngüsellik ve Metan Liderler Yuvarlak Masa Toplantısı'nda küresel iklim krizine ve atık yönetimindeki aksaklıklara dikkat çekti. Konferansın ana gündem maddelerinden biri olan kontrolsüz metan emisyonları ve artan küresel çöp hacmi, uluslararası arenada geniş yankı uyandırırken Guterres, gönüllü adımların artık yeterli olmadığını ve acil eyleme geçilmesi gerektiğini vurguladı.
Gelişmekte olan ülkelerden gelişmiş ekonomilere kadar geniş bir katılımcı yelpazesinin yer aldığı zirvede, Türkiye'nin Sıfır Atık Projesi kapsamındaki öncülüğü ve uluslararası platformlardaki liderlik rolü de konferansın en çok konuşulan başlıkları arasında yer aldı. Birleşmiş Milletler yetkilileri ve üye ülkelerin çevre bakanları, artan sera gazı emisyonlarının baskısı altında kalan ekosistemleri korumak amacıyla yeni nesil stratejileri masaya yatırdı.
Küresel Çöp Krizi ve Metan Emisyonlarının Anatomisi
Dünya genelinde her yıl 2 milyar tondan fazla kentsel atık üretildiğini belirten Antonio Guterres, gezegenin çöplerin altında boğulma noktasına geldiğini ifade etti. Plastikle dolu binlerce çöp kamyonuna eşdeğer atığın her gün okyanuslara, nehirlere ve göllere döküldüğünü kaydeden Guterres, elektronik atıkların geri dönüşüm hızının çok üzerinde büyüdüğüne işaret etti. Açık alanda yakılan çöplerin çocukların soluduğu havayı zehirlediği, çöp depolama alanlarının ise toprak ve su kaynaklarını tehdit ettiği açıklandı.
Atık sektörünün ve atık suların insan kaynaklı metan emisyonlarının yaklaşık beşte birini oluşturduğu, günümüzdeki küresel ısınmanın neredeyse tamamından ise metan gazının sorumlu olduğu bilimsel verilerle paylaşıldı. Fosil yakıt endüstrisinin emisyonları azaltma kapasitesine sahip olmasına rağmen düzenlemelerin ertelenmesi nedeniyle metan salımının artmaya devam ettiği, sadece 2025 yılında yaklaşık 167 milyar metreküp gazın yakılarak havaya salındığı ifade edildi.
Uydu teknolojilerinin büyük sızıntıları anlık olarak tespit edebildiğine dikkat çeken Guterres, BM Çevre Programı'nın binlerce uyarı yayımlamasına rağmen ulusal hükümetlerin bu uyarılara yeterli düzeyde yanıt vermediğini belirtti. Gönüllü taahhütler döneminin kapandığını dile getiren BM lideri, petrol ve gaz sektörü için uluslararası düzeyde bağlayıcı ve bilim temelli yeni bir sıfıra yakın metan standardı oluşturulması çağrısında bulundu.
Uluslararası Zirvede Öne Çıkan Ülke Hedefleri
Konferansta söz alan farklı ülkelerin temsilcileri, kendi ulusal stratejileri ve iklim eylem planları çerçevesinde somut taahhütlerini paylaştılar. İngiltere İklim Özel Temsilcisi Rachel Kyte, 2042 yılına kadar atık miktarını 2019 seviyelerine kıyasla yüzde 50 oranında azaltmayı hedeflediklerini ve bu doğrultuda ara hedefler belirlediklerini açıkladı. Cezayir Çevre ve Yaşam Kalitesi Bakanı Kaouther Krikou ise organik atıkların komposta dönüştürülmesi ve biyogaz üretimi sayesinde döngüsel ekonominin ülkesinde yasal bir seçenek ve yatırım fırsatına dönüştüğünü belirtti.
Fas Enerji ve Maden Bakanı Charafat Afailal, evsel atık üretimindeki öngörülen artışı en az yüzde 50 oranında azaltmayı ve döngüsellik oranını 2035 yılına kadar yüzde 15'e çıkarmayı hedeflediklerini kaydetti. Esvatini Başbakanı Russell Dlamini ise ülkesindeki atıkların büyük kısmının organik olduğunu ancak kompostlama oranının çok düşük kaldığını belirterek, iklim finansmanı ve teknoloji transferinin hayati önem taşıdığını ifade etti. Cabo Verde ve BAE gibi ülkeler de tek kullanımlık plastik yasakları ve emisyon azaltım hedefleriyle sürece katkı sunduklarını aktardılar.
Uluslararası kuruluşlar adına değerlendirmelerde bulunan Dünya Bankası Grubu Genel Müdürü Paschal Donohoe, gelişmekte olan ülkelerdeki finansman açığının kapatılması için küresel yatırımların en az 3,5 kat artırılması gerektiğini vurguladı. İslam İşbirliği Teşkilatı ve BM Habitat gibi kurumların temsilcileri de yerel yönetimlerin güçlendirilmesinin ve kamu-özel sektör ortaklıklarının geliştirilmesinin, küresel sıfır atık hedeflerinin gerçeğe dönüşmesinde kilit rol oynayacağını belirtti.
Döngüsel Ekonominin Finansal ve Çevresel Getirileri
Döngüsel ekonomiye geçişin sadece çevresel bir zorunluluk olmadığını, aynı zamanda ekonomik kalkınma ve yeni istihdam alanları yaratma potansiyeli taşıdığını belirten uzmanlar, 2050 yılına kadar bu modelin yılda 100 milyar dolardan fazla net kazanç sağlayabileceğini öngörüyor. Japonya, Güney Afrika, Bangladeş ve Uganda gibi ülkelerde hayata geçirilen organik atık yönetimi ve kompost projelerinin şimdiden maliyetleri düşürdüğü ve yerel ekonomileri desteklediği saha raporlarıyla kanıtlandı.
Zirvenin kapanış oturumunda, taahhütlerin somut eylemlere dönüştürülmesi gerektiğinin altı çizilerek 2030 yılına kadar gıda israfının yarıya indirilmesi, açık alanda çöp yakma uygulamalarına son verilmesi ve çöp depolama sahalarından metan gazının yakalanması konularında ortak mutabakata varıldı. Hükümetlerin daha sıkı kurallar ve teşvik mekanizmaları oluşturması, üreticilerin ise sattıkları ürünlerin geri dönüşüm sürecinden sorumlu tutulması kararlaştırıldı.
Son olarak, sıfır atık yaklaşımının temiz hava, sağlıklı topluluklar ve kaynakların adil kullanımını beraberinde getireceği ifade edilerek atık yönetiminden atık önleme stratejilerine geçişin hızlandırılması istendi. Uluslararası toplumun atacağı adımların, önümüzdeki yıllarda küresel iklim krizinin seyrini belirleyeceği ve kontrolsüz metan kirliliği çağının kapatılması için son şans olduğu yinelendi.
