Türkiye'nin en önemli tarımsal ihraç ürünleri arasında yer alan fındıkta yaşanan fiyat dalgalanmaları, üreticileri karşı karşıya bıraktığı ekonomik çıkmazla gündemdeki yerini koruyor. Son olarak Düzce sokaklarında gerçekleştirilen röportajlarda, üreticilerin elindeki ürünü ne zaman ve hangi fiyattan elden çıkaracağı konusundaki kararsızlığı tüm çıplaklığıyla gözler önüne serildi. Elinde 500 kilogram fındığı bulunan bir vatandaşın 'Acaba satsam mı, yoksa biraz daha beklesem mi?' şeklindeki masum ama bir o kadar da hayati sorusu, bölgedeki genel piyasa psikolojisinin ve derin ekonomik kaygıların özeti niteliğindeydi.
Küresel talepten iç piyasadaki maliyetlere, tüccar politikalarından arz-talep dengesine kadar pek çok faktörün baskısı altında kalan üreticiler, bir yandan artan gübre, ilaç ve işçilik giderleriyle boğuşurken diğer yandan ürününü hak ettiği değerden satabilmenin mücadelesini veriyor. Nitekim sürecin perde arkasına bakıldığında, sezon başından bu yana serbest piyasada oluşan fiyatların maliyetlerin gerisinde kalması, üreticinin her hamlesini büyük bir risk haline getiriyor. Düzce sokaklarında yankı bulan bu diyaloglar, sadece yerel bir kararsızlığı değil, Türkiye'nin Karadeniz genelindeki milyonlarca üreticinin ortak yaşadığı finansal sıkışıklığı da net bir şekilde gözler önüne seriyor.
Fındık Piyasasında Fiyat Dalgalanmalarının Tarihsel Arka Planı
Fındık fiyatlarının serbest piyasadaki seyri, geçmiş yıllardan bu yana üreticilerin en büyük baş ağrısı olmaya devam ediyor. Türkiye Ziraat Odaları Birliği ve ilgili üretici birliklerinin raporlarına göre, her sezon başında açıklanan taban fiyatlar ile serbest piyasada oluşan rakamlar arasında sıklıkla ciddi makaslar açılıyor. Geçmiş yıllarda da benzer biçimde ürününü elinde tutarak fiyatların yükselmesini bekleyen üreticiler, sezon sonuna doğru tüccarın elinde kalan ürün yoğunluğu ve depolama maliyetleri nedeniyle beklenmedik fiyat düşüşleriyle karşı karşıya kalmıştı. Bu durum, tarım ekonomisinde 'bekle-gör' stratejisinin her zaman kazandırmadığını, aksine bazen çok daha büyük mali kayıplara yol açabildiğini defalarca kanıtladı.
Öte yandan konunun uzmanlarının özellikle dikkat çektiği bir diğer boyut ise lisanslı depoculuk sisteminin ve mahsulü koruyacak finansal enstrümanların üretici tarafından yeterince etkin kullanılamaması ya da küçük ölçekli üreticiye tam anlamıyla hitap edememesi. Elinde sadece 500 kilogram gibi sınırlı miktarda fındığı bulunan küçük bir çiftçi, ürünü lisanslı depoda muhafaza etme maliyetini karşılamakta zorlandığı için ya hemen satış yapmak ya da evinde, uygun olmayan koşullarda bekletmek zorunda kalıyor. Masadaki bu tablonun sahadaki pratik karşılığı incelendiğinde, küçük üreticinin piyasa manipülasyonlarına ve ani fiyat kırılmalarına karşı ne denli savunmasız olduğu açıkça görülüyor. Geçmişte yaşanan benzer krizler, üreticinin her yıl aynı kısır döngü içerisinde çare aramak zorunda kaldığını net bir şekilde ortaya koyuyor.
Üreticiler Arasındaki Görüş Ayrılıkları ve İki Farklı Strateji
Düzce sokaklarındaki röportajlara yansıyan tablo, üreticilerin kendi içerisinde de stratejik olarak ikiye bölündüğünü gösteriyor. Bir kesim, mahsulün elde beklemesinin hiçbir rasyonel gerekçesi kalmadığını, arz baskısı arttıkça fiyatların daha da aşağı çekileceğini savunuyor. Bu gruptakiler, 'Zamanında satmak gerekiyor, elinde tuttukça tüccar fiyatı düşürüyor' diyerek acil nakit ihtiyacını karşılamanın ve elde avuçtakin kurtarmanın en mantıklı yol olduğunu dile getiriyor. Tarım sektöründeki bu pragmatist yaklaşım, özellikle borcu olan, gübre ve mazot ödemesi gelen çiftçiler arasında oldukça yaygın kabul görüyor ve ürünün derhal nakde çevrilmesini zorunlu kılıyor.
Bununla birlikte kararın zemininde yatan en temel etkenlerden biri de geçmiş yıllara ait acı tecrübeler. Diğer tarafta yer alan ve beklemeyi savunan kesim ise durumu adeta kara mizah seviyesine varan bir ironiyle ele alıyor. Geçen sezon fındığını 370 TL seviyelerinde satmayarak daha yüksek bir beklenti içine giren ancak bu sezon aynı ürünü 160 TL gibi yarı yarıya hatta daha fazla düşen rakamlardan elden çıkarmak zorunda kalan üreticilerin varlığı, piyasadaki güven bunalımını derinleştiriyor. Vatandaşın röportaj sırasında dile getirdiği 'Beklet, geçen yıl 370 TL'ye satmadık, bu yıl 160 TL'ye sattık. Sen de beklet, seneye kırar yersin' şeklindeki çarpıcı çıkış, fındık piyasasında gelinen noktanın ve üreticinin düştüğü çaresizliğin en somut dışavurumu olarak kayıtlara geçti.
Fındık Üreticisi Bu Sezon Hangi Stratejiyi İzlemeli
Mevcut ekonomik koşullar ve serbest piyasadaki dalgalı seyir göz önüne alındığında, elinde fındığı bulunan üreticilerin tek bir merkezden yönlendirilen standart bir karar alması neredeyse imkansız görünüyor. Uzmanlar, üreticilerin kendi bireysel finansal durumlarını, borç yüklerini ve ürünün kalitesini dikkate alarak esnek bir yol haritası çizmesi gerektiğinin altını çiziyor. Eğer üreticinin acil bir nakit ihtiyacı yoksa ve mahsulünü uygun şartlarda muhafaza edebilecek fiziksel imkana sahipse, kademeli satış stratejisi en çok önerilen yöntemler arasında bulunuyor. Tüm ürünü tek bir seferde piyasaya sürmek yerine, ihtiyaç duyulduğu kadar kısmın elden çıkarılması, olası ani fiyat artışlarından kısmen de olsa faydalanma imkanı tanıyor.
Öte yandan piyasadaki spekülatif hareketlere karşı dikkatli olunması, üretici birliklerinin ve ziraat odalarının yapacağı resmi açıklamaların yakından takip edilmesi büyük önem arz ediyor. Tüccarların serbest piyasada oluşturduğu baskıya karşı kooperatifler üzerinden örgütlü hareket etmek, küçük üreticinin pazarlık gücünü artıran en önemli unsurların başında geliyor. Gelişmelerin bir sonraki aşamasında ise özellikle kış aylarının ardından iç tüketim ve ihracat rakamlarında yaşanabilecek olası canlanmaların, fiyatlar üzerinde yukarı yönlü bir baskı oluşturup oluşturmayacağı merakla bekleniyor. Üreticiler, bir yandan emeğinin karşılığını alabilmek için piyasanın yönünü anlamaya çalışırken diğer yandan önümüzdeki sezonun hazırlıkları kara kara düşünüyor.
Düşen Fiyatlar Karşısında Üreticinin Beklentileri Nelerdir
Fındık üreticisinin en temel ve değişmez beklentisi, bir yıllık alın terinin ve yoğun emeğin karşılığını hak ettiği değer üzerinden alabilmektir. Ancak son yıllarda girdi maliyetlerindeki fahiş artışlar ile fındık alım fiyatları arasındaki makasın üretici aleyhine açılması, tarımsal üretimin sürdürülebilirliğini ciddi şekilde tehdit ediyor. Gübre, ilaç, çuval ve patoz masraflarının katlanarak artmasına karşın ürün fiyatının aynı oranda artmaması veya aksine gerilemesi, çiftçiyi borç sarmalının içine itiyor. Düzce sokaklarında dile getirilen sitemler, sadece bir fiyat tartışması değil, aynı zamanda kırsaldaki kalkınmanın ve tarımsal üretimin geleceğinin ne kadar büyük bir risk altında olduğunun çığlığı niteliği taşıyor.
Sonuç olarak fındık piyasasındaki bu belirsizlik ve üreticinin yaşadığı ikilem, kapsamlı ve kalıcı tarım politikalarının acilen devreye sokulmasını zorunlu kılıyor. Hükümetin, üreticinin elindeki mahsulü koruyacak, taban fiyat politikasını piyasa gerçekleriyle ve üreticinin refahıyla dengeleyecek yeni mekanizmalar oluşturması bekleniyor. Aksi takdirde, her yıl benzer sahnelerin yaşanması, Karadeniz bölgesinin en önemli geçim kaynağı olan fındıkta üreticinin topraktan uzaklaşmasına ve bahçelerin terk edilmesine yol açacak derin bir sosyolojik ve ekonomik krize kapı aralayabilir.