Sakarya ilinde yaşayan resim öğretmeni ve cilt sanatçısı Selman Temiz, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından verilen somut olmayan kültürel miras taşıyıcısı unvanıyla asırlık yazma ve matbu eserleri restore ediyor. Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi mezunu olan 52 yaşındaki Temiz, evinin bir odasında kurduğu özel atölyesinde yaklaşık 9 yıldır kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel cilt sanatını yaşatıyor. Tarihi eserlerin bugüne ulaşmasını sağlayan bu titiz çalışmalar, geçmiş ile gelecek arasında köprü kurarken kültürel hafızanın korunmasında da kritik bir rol üstleniyor.
Geleneksel Türk süsleme sanatlarına olan ilgisi üniversite yıllarında tezhip ile başlayan Selman Temiz, 1999 Marmara Depremi sonrasında Sakarya iline tayin olmasının ardından sanat yolculuğunu derinleştirdi. Uzun yıllar farklı geleneksel disiplinlerle ilgilenen Temiz, 2017 yılında Geleneksel Sanatlar İhtisas Merkezi'nde İslam Seçen'den ders alarak cilt sanatına yöneldi. Burak Kara ve Gürcan Mavili gibi usta isimlerle çalışarak kendini geliştiren Temiz, 2023 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcıları Sanatçı Tanıtım Kartı almaya hak kazandı.
Geleneksel Cilt Sanatının Tarihsel Arka Planı ve Gelişim Süreci
Cilt sanatı, Türk-İslam medeniyetinde kitapların korunması, süslenmesi ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla yüzyıllardır geliştirilen kadim bir zanaattır. Selman Temiz'in elinde hayat bulan bu süreç, sadece yıpranmış sayfaların onarılmasından ibaret olmayıp dönemin estetik anlayışını ve malzeme tekniklerini de bugüne taşıyor. Tarihsel süreç içerisinde Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde zirveye ulaşan cilt sanatı, Saray atölyelerinde ve medreselerde büyük bir titizlikle icra edilmiştir.
Temiz, restore ettiği her eserin dönem özelliklerini büyük bir hassasiyetle inceleyerek orijinal dokuya sadık kalmaya özen gösteriyor. Hicri 670 yılına ait, Selçuklu dönemine denk gelen eserlere dokunduğunu belirten sanatçı, bu sürecin kendisi için sıradan bir tamirat işinden ziyade manevi bir yolculuk olduğunu ifade ediyor. Kitapların yapıldığı dönemin ruh halini, kullanılan malzemeleri ve motifleri analiz eden Temiz, geçmişin ustalarıyla adeta sessiz bir diyalog kuruyor.
Sanatçının Sakarya'daki evinde oluşturduğu atölye, adeta minik bir müze ve restorasyon laboratuvarı gibi çalışıyor. Haftalarca süren sabırlı çalışmalar neticesinde 400 ila 500 yıllık eserler yeniden okunabilir ve sergilenebilir hale getiriliyor. Bu durum, sadece yazılı belgelerin değil, aynı zamanda medeniyet köklerimizin de fiziksel olarak koruma altına alınmasını sağlıyor.
Cilt Sanatının İncelikleri ve Restorasyon Aşamaları
Cilt sanatı, diğer geleneksel sanat dallarına kıyasla çok daha fazla sabır, dikkat ve el becerisi gerektiren zorlu bir süreçtir. Bir kitabın yeniden oluşturulması aşamasında kağıdın ham maddesinden tutkalın türüne, dikiş tekniklerinden deri kaplamanın motiflerine kadar her detay ayrı bir uzmanlık gerektirir. Selman Temiz, bu aşamaların hiçbirini atlamadan eserin orijinal kimliğine uygun olarak restore edildiğini vurguluyor.
Restorasyon çalışmalarında kullanılan malzemelerin döneme uygun olması, eserin ömrünü uzatan en kritik faktörlerin başında geliyor. Sanatçı, eserin zarar görmüş kısımlarını tamir ederken dönemin estetik anlayışını bozmayacak özel karışımlar ve geleneksel yöntemler tercih ediyor. Bu titizlik, eserin geleceğe en doğru şekilde aktarılmasını güvence altına alıyor.
Bir eserin masaya yatırılmasından tamamlanmasına kadar geçen haftalar süren bu süreç, sanatçının fiziksel ve zihinsel olarak yoğun bir konsantrasyon kurmasını zorunlu kılıyor. Sayfaların tek tek elden geçirilmesi, cilt kapaklarının onarılması ve sırt dikişlerinin yenilenmesi, ustanın zanaatındaki ustalığını gözler önüne seriyor.
Selman Temiz Bu Sanatı Gelecek Nesillere Nasıl Aktarıyor
Kültürel mirasın yaşatılmasında sadece eserlerin restore edilmesi yetmez; aynı zamanda bu zanaatı icra edecek yeni ustaların yetiştirilmesi de hayati önem taşır. Selman Temiz, Sakarya Cevat Ayhan Fen Lisesi'ndeki resim öğretmenliği görevinin yanı sıra genç kuşaklara bu sanatı aşılamak için yoğun bir çaba harcıyor. Amacının sadece kendi öğrendiklerini uygulamak değil, bu birikimi sonraki nesillere aktarmak olduğunu belirtiyor.
Okulundaki 10. sınıf öğrencilerine geleneksel sanatlar ve özellikle cilt üzerine başlangıç çalışmaları yaptıran Temiz, gençlerin bu köklü zanaata ilgi duymasını sağlıyor. İlgili öğrencileri zaman zaman evindeki atölyesine davet eden sanatçı, onlara birebir uygulama imkanı sunarak kültürel mirasın devrini gerçekleştiriyor. Bu sayede kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel sanatlar, genç zihinlerde yeniden hayat buluyor.
Eğitim faaliyetlerinin yanı sıra atölyesine konuk olan zanaat meraklılarına da rehberlik eden Temiz, Türkiye'nin farklı bölgelerinden gelen sanatseverlerle bilgi paylaşımında bulunuyor. Bu yaygınlaştırma çabası, cilt sanatının sadece bireysel bir hobi olarak kalmayıp toplumsal bir değere dönüşmesine katkı sunuyor.
Asırlık Eserlerin Restorasyon Sürecinde Karşılaşılan Zorluklar Nelerdir
Yüzyıllara meydan okumuş matbu ve yazma eserlerin günümüze ulaşması her zaman kolay olmamıştır; nem, böceklenme, yanlış saklama koşulları ve zamanın yıpratıcı etkisi eserlerde büyük tahribatlara yol açar. Selman Temiz, restorasyon masasına gelen her kitabın farklı bir hikayesi ve kendine has hasar yapıları olduğunu belirtiyor. Bu durum, her eser için sıfırdan bir analiz ve özel bir tedavi stratejisi geliştirilmesini zorunlu kılıyor.
Malzeme temini ve orijinal dokuya birebir uyum sağlama konusu, restorasyon sürecindeki en büyük engellerden biri olarak öne çıkıyor. Günümüzde unutulmuş bazı geleneksel malzemelerin yeniden üretilmesi veya temin edilmesi büyük bir araştırma süreci gerektiriyor. Temiz, bu zorlukları aşmak için tarihi kaynakları tarıyor ve diğer uzman ustalarla sürekli istişare halinde çalışıyor.
Zamanla yarışılan bu hassas süreçte, esere yanlış bir müdahalede bulunmamak en temel kuraldır. Sanatçı, sabırla ve adım adım ilerleyerek eserin hem estetik bütünlüğünü hem de tarihi kimliğini korumayı başarıyor. Bu özenli yaklaşım, geçmişin izlerinin silinmeden geleceğe taşınmasını garanti ediyor.
Kültürel Miras Taşıyıcısı Olmanın Sorumlulukları Nelerdir
Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından verilen somut olmayan kültürel miras taşıyıcısı unvanı, sanatçılara ulusal düzeyde önemli bir sorumluluk yüklemektedir. Selman Temiz, sahip olduğu bu unvanın sadece bir belge olmadığını, aynı zamanda kaybolmaya yüz tutmuş bir medeniyet değerini koruma ve yaşatma misyonu taşıdığını dile getiriyor. Bu bilinçle hareket eden sanatçı, çalışmalarını ulusal standartlarda sürdürüyor.
Unvan sahibi zanaatkarlar, geleneksel tekniklerin bozulmadan gelecek nesillere aktarılmasında köprü görevi üstlenirler. Temiz, katıldığı sergiler, kültürel etkinlikler ve atölye çalışmaları ile cilt sanatını daha geniş kitlelere tanıtıyor. Bu sayede toplumda geleneksel sanatlara yönelik farkındalık artarken, unutulmaya yüz tutmuş zanaatlar yeniden hak ettiği değeri kazanıyor.
Geleceğe dönük projelerinde bu birikimi daha kurumsal bir yapı altında toplamak isteyen Temiz, Sakarya'da ve ulusal alanda daha fazla gence ulaşmayı hedefliyor. Asırlık eserlerin sayfaları arasında geçen bu ömür, Türkiye'nin zengin kültürel hafızasının korunmasına adanmış sessiz ama son derece güçlü bir direnişin öyküsü olarak kayda geçiyor.
