Sakarya Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nden Doç. Dr. Sümeyye Derin, insan beyin gelişiminin 25 ila 30 yaşına kadar sürdüğünü belirterek, özellikle 15 yaş grubundaki gençlerin sosyal medya karşısındaki nörolojik kırılganlıklarına dikkat çekti.
Günümüz dijital çağında çocukların ve gençlerin büyüme süreçleri, geleneksel kuşaklardan çok farklı dinamikler etrafında şekilleniyor. İnternet teknolojileriyle iç içe doğan ve ekranlar karşısında saatler geçiren yeni neslin psikolojik ve nörolojik gelişimi, bilim dünyasının yakın markajında yer alıyor.
Beyin gelişiminde prefrontal korteks ve limbik sistem dengesi
İnsan beyin gelişiminin 25 ila 30 yaşına kadar kesintisiz bir şekilde devam ettiğini kaydeden Doç. Dr. Sümeyye Derin, bu süreç zarfında mantıklı karar verme ve dürtü kontrol mekanizmalarından sorumlu olan prefrontal korteksin gelişimini sürdürdüğünü ifade etti. Aynı zaman diliminde duygusal ve tepkisel süreçleri yöneten limbik sistemin çok daha baskın bir şekilde çalıştığına vurgu yapıldı.
Bu nörolojik dengesizlik halinin özellikle ergenlik dönemindeki bireyler üzerinde belirgin etkileri bulunduğunu aktaran uzmanlar, biyolojik altyapının henüz tamamlanmamış olmasının gençleri dış uyaranlara karşı son derece açık hale getirdiğini belirtiyor. Duyguların akıl süzgecinden geçirilmeden eyleme dönüştüğü bu evrede, dijital platformların sunduğu yoğun uyarıcı akını süreci daha da karmaşıklaştırıyor.
Özellikle 15 yaşın nörolojik açıdan son derece kritik bir eşik teşkil ettiğine dikkat çeken Doç. Dr. Derin, gençlerin bu dönemde sağlıklı karar verme, dürtüleri yönetme ve eleştirel düşünme becerilerinde ciddi zorluklarla karşılaştıklarını dile getirdi. Beynin bu bölgesel gelişim süreçlerinin henüz tamamlanmamış olması, gençlerin dijital dünyadaki tehlikeleri ve manipülasyonları fark etmesini zorlaştırıyor.
Sosyal medyanın hızlı akışının dikkat ve odaklanmaya etkileri
Uzun süre sosyal medya uygulamalarını kullanan bireylerin günlük yaşamda ciddi dikkat dağınıklığı ve odaklanamama sorunlarıyla yüzleştiği biliniyor. Sosyal medya içeriklerinin yapısal olarak çok hızlı tüketilebilen görsel ve işitsel uyarıcılardan oluştuğunu belirten uzmanlar, bu durumun beynin dikkat süresini olumsuz yönde yeniden biçimlendirdiğini kaydediyor.
Gündelik yaşamın sosyal medyadaki akışa kıyasla çok daha yavaş işlediğini ve derinlemesine odaklanma gerektiren faaliyetler barındırdığını vurgulayan Doç. Dr. Derin, gençlerin bu dengeyi kurmakta zorlandığını ifade ediyor. Özellikle 15 yaş ve öncesi dönemde çocukların bilişsel öğrenme süreçlerinin sağlıklı ilerleyebilmesi için uzun süreli çaba gerektiren uğraşlara ihtiyaç duyduğu belirtiliyor.
Satranç öğrenmek, problem çözmek ya da bir enstrüman çalmayı deneyimlemek gibi faaliyetlerin odaklanma kapasitesini artırdığı bilinirken, sosyal medyanın sürekli değişen akışkan yapısının bu tür sabır gerektiren becerilerin kazanılmasını sekteye uğrattığına dikkat çekiliyor. Gençlerin uzun süreli çaba gösterme eşiğinin düşmesi, akademik ve sosyal alanlardaki başarılarını doğrudan etkiliyor.
Ebeveynlerin yaklaşımında yargılayıcı tutumların doğurduğu riskler
Sosyal medya ortamlarında çocukların karşılaşabileceği siber zorbalık, taciz veya manipülasyon gibi negatif durumlara karşı ebeveynlerin izleyeceği yol haritası hayati önem taşıyor. Doç. Dr. Sümeyye Derin, çocukların bu tür olumsuzlukları aileleriyle paylaşması durumunda kesinlikle yargılayıcı ve suçlayıcı bir dilden kaçınılması gerektiğinin altını çiziyor.
Ebeveynlerin "Ben sana dikkatli olmanı söylemiştim" ya da "Sen ne yaptın bakalım" şeklindeki eleştirel yaklaşımlarının çocukları ikinci kez hayal kırıklığına uğrattığı ve kendilerini güvende hissetmelerini engellediği ifade ediliyor. Bu tür durumlarda çocukların kabuğuna çekildiği ve bir daha sorunlarını paylaşmaktan kaçındığı gözlemleniyor.
Bunun yerine ebeveynlerin çocuklarının korkularını anlayan, onlarla iş birliği kuran ve sevgisini hissettiren bir iletişim modeli benimsemesi tavsiye ediliyor. Gerekli durumlarda ekran görüntüleri alınarak hukuki yollara başvurulmasının ve çocukların hakları konusunda bilinçlendirilmesinin süreci sağlıklı yönetmek adına kritik bir adım olduğu vurgulanıyor.
Çocukların psikolojik ihtiyaçları ve yetenek alanlarına yönlendirilmesi
Teknolojinin içine doğan ve internet ekosistemiyle büyüyen çocukların günün çoğunu dijital mecralarda geçirdiği gerçeği, ebeveynlerin stratejik bir bakış açısı geliştirmesini zorunlu kılıyor. Sosyal medyanın gençlerin dünyasında arkadaşlık ilişkisi kurma, eğlenme ve gündemi takip etme gibi temel bazı psikolojik ihtiyaçları karşıladığına işaret ediliyor.
Ebeveynlerin sosyal medyayı tamamen yasaklamak yerine, bu mecraların çocuğun hangi ihtiyacına karşılık geldiğini anlamaya çalışmasının daha doğru bir yaklaşım olacağı belirtiliyor. Sınırlamalar getirilirken çocukların ilgi alanlarının ve yeteneklerinin yakından gözlemlenmesi gerektiği ifade ediliyor.
Uzmanlar, gençlerin dijital dünyadan uzaklaştırılırken boşluğa düşmemesi için ilgi ve yeteneklerine uygun sanatsal, sportif veya zihinsel faaliyetlere yönlendirilmesinin şart olduğunu belirtiyor. Bu sayede çocukların hem dijital bağımlılık riskinden uzaklaştığı hem de gerçek dünyada tatmin edici sosyal ve bireysel bağlar kurabildiği kaydediliyor.
Önümüzdeki süreçte aileleri bekleyen stratejik görevler
Dijital dönüşümün hız kesmeden devam ettiği günümüzde, ebeveynlerin çocuklarıyla kuracağı iletişim köprülerinin gelecekteki toplumsal yapıyı doğrudan etkileyeceği öngörülüyor. Uzmanlar, bilinçli bir medya okuryazarlığının aile içinde erken yaşlardan itibaren kazandırılmasının önemine dikkat çekiyor.
Teknolojinin hayatın kaçınılmaz bir parçası olduğu gerçeğinden hareketle, yasakçı zihniyet yerine rehberlik eden bir ebeveynlik modelinin benimsenmesi gerektiği vurgulanıyor. Gençlerin bilişsel gelişim süreçlerinin desteklenmesi ve dijital dünyanın risklerine karşı donanımlı hale getirilmesi için hem ailelere hem de eğitim kurumlarına büyük sorumluluklar düşüyor.
